Niepokalanek jest leczniczą rośliną od dawna wykorzystywaną w medycynie ludowej. Przypisuje się mu wiele dobroczynnych właściwości takich jak wspieranie trawienia, działanie przeciwgrzybiczne, przeciwbakteryjne, przeciwlękowe, łagodzenie trądziku, a także wpływ na "ginekologiczne zdrowie" kobiety.

Charakterystyka niepokalanka

Niepokalanek pieprzowy (Vitex Agnus castus) zawdzięcza swoją nazwę podobieństwu owoców do ziaren pieprzu, które zawierają m.in. diterpeny, flawonoidy, irydoidowe glikozydy czy ekdysony. Związki czynne surowca wykazują działanie dopaminergiczne i mają powinowactwo do receptorów estrogenowych (α, β).

Wyniki badań pokazują, że niepokalanek może mieć mieć szerokie zastosowanie w rozwiązywaniu wielu problemów zdrowotnych, choć są również prace sugerujące konieczność dalszych badań klinicznych.

Wybrane możliwe zastosowanie niepokalanka:

• zespół napięcia przedmiesiączkowego (PMS) - pozytywna opinia EMA (Europejska Agencja Leków) dotycząca stosowania suchego wyciągu z owoców niepokalanka
• niepłodność kobiet - w bazach możemy natrafić na badania dotyczące korzystnego wpływu niepokalanka na poprawę płodności. W badaniach opublikowanych w 2019 roku wykazano, że mieszanka ekstraktu niepokalanka, maca (Lepidium meyenii) i aktywnego kwasu foliowego wpływała korzystnie na wyregulowanie cyklu menstruacyjnego, stymulację owulacji i zwiększała prawdopodobieństwo zajścia w ciąży. Badanie trwało 18 miesięcy i było przeprowadzone na grupie 189 kobiet. Dodatkowo partnerzy przyjmowali preparat zawierający ekstrakt z pestek winogron, koenzym Q10, maca, cykn i selen.
• zespół policystycznych jajników (PCOS) - w powyższym badaniu zastosowanie mieszanki zawierającej niepokalanek, maca i aktywny kwas foliowy miało korzystny wpływ na redukcję liczby kobiet z PCOS.
• hiperprolaktynemia - jedno z badań pokazuje skuteczny wpływ niepokalanka (dawka 40mg, czas stosowania około 3 miesiące) na obniżenie stężenie prolaktyny. Efekt wpływu był zbliżony do działania bromokryptyny (5mg).
• zaburzenia miesiączkowania (polymenorrhoea, oligomenorrhoea, amenorrhoea) - niepokalanek może wpływać na poprawę cykliczności miesiączek (m.in. poprzez zwiększenie średniej liczby dni fazy lutealnej). Efekt widoczny po 3 miesiącach stosowania niepokalanka (dawka 20mg).
• mastodynia i mastalgia
• zaburzenia emocjonalne (drażliwość, niepokój, zmiany nastroju)
• obrzęki (twarzy, kończyn dolnych w obrębie stawu skokowego)
• oraz inne np. trądzik

Dawkowanie

Rekomenduje się dzienną dawkę niepokalanka na poziomie 30 - 40 mg ekstraktu z suszonych owoców niepokalanka, 40 kropli nalewki albo 0,5-1 ml płynnego ekstraktu. Efekt terapeutyczny niepokalanka można zauważyć po 3 miesiącach stosowania. W Polsce dostępne są dwa leki bez recepty (OTC) zawierające niepokalanek, a także liczne suplementy diety i suszone owoce do samodzielnego przygotowania naparów. Według EMA, preparaty zawierające niepokalanek mogą być stosowane wyłącznie przez osoby dorosłe.

Tabela1. Niepokalanek w Polsce.

Możliwe skutki uboczne

Stosowanie niepokalanka może wiązać się z wystąpieniem łagodnych i odwracalnych skutków ubocznych takich jak zaburzenia żołądkowo - jelitowe, pokrzywka, zmęczenie, bóle głowy, suchość w ustach, tachykardia, nudności i pobudzenie. EMA dodaje również możliwość wystąpienia ciężkich reakcji alergicznych, zmian skórnych, a także zaburzeń miesiączkowania. Ich częstość występowania nie jest znana.

Ze względu na aktywność dopaminergiczną niepokalanka, nie powinien być on stosowany łącznie z lekami będącymi antagonistami receptora dopaminowego.

Z powodu braku badań, sugeruje się również unikanie jego stosowania w okresie ciąży i karmienia piersią.

PIŚMIENNICTWO:

• Antoine E. , Chirila S., Teodorescu Ch. A Patented Blend Consisting of a Combination of Vitex agnus-castus Extract, Lepidium meyenii (Maca) Extract and Active Folate, a Nutritional Supplement for Improving Fertility in Women, Maedica (Bucur) . 2019 Sep;14(3):274-279
• Arentz S., Abbott J.A., Smith C.A., Bensoussan A. Herbal medicine for the management of polycystic ovary syndrome (PCOS) and associated oligo/amenorrhoea and hyperandrogenism; a review of the laboratory evidence for effects with corroborative clinical findings. BMC Complement Altern Med. 2014 Dec 18;14:511.
• Lamer-Zarawska E. [red.]. Fitoterapia i leki roślinne. Warszawa, PZWL 2014
• monografia EMA dotycząca niepokalanka – stan na lipiec 2022
• Wolska J., Wolska A., Kowalczyk E. Wikltorowska – Owczarek A., Wolska A. Rola wybranych suplementów i ziół w terapii hiperprolaktynemii - przegląd piśmiennictwa, Farm Pol 2021; 77 (7): 435 – 441
• wykaz zarejestrowanych suplementów diety - https://powiadomienia.gis.gov.pl – stan na lipiec 2022
• wykaz leków dostępnych w Polsce - https://indeks.mp.pl - stan na lipiec 2022
• Zahid H., Ghazala H. R., Sumaira I. Chinese Herbal Medicines 2016, 8(1), 24-29

opracowanie: Halszka Sokołow - dietetyk